Lucyin Mahin
Èn årtike di Wikipedia.
Lucien Mahin (ki s' no est pus sovint scrît Lucyin, di s' prumî no d' pene Louline Voye, li halene evoye), c' est on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon k' a skepyî a Viyance li 31 di decimbe 1953.
E 1981, i cmince a-z eplaidî dins l' coirnêye "Cwand dji n' sai rén, dji m' tai" di l' Avenir du Luxembourg, des scrijhaedjes ricoridjîs d' avance pa Lucyin Léonard, ki lyi aprind, insi, a rashir l' accint d' Transene sorlon l' sistinme Feller.
Lucyin Mahin enonde on live di scole Ene båke so les bwès d' l' Årdene, ki va rexhe e 1984 (prumî tome) ey e 1993 (deujhinme et troejhinme tome).
Inte les deus, i va scrire si prumî ptit roman, Li ptite comere avou l' blanke camizole, ki serè eplaidî a l' SLLW e 1989.
A pårti d' 1993, i va atôtchî Lorint Hendschel et cmincî a bouter avou lu et Tiri Dumont sol rifondaedje do walon.
E 1997, il amonte ene waibe e walon, l' Aberteke.
E 1999, il adjinçnêye, avou 22 ôtes vayants scrijheus, on gros spès live e francès sol walon, Qué walon po dmwin ?.
A pårti di 2000, i va bouter avou Pablo Sarachaga so l' esplicant motî do walon et n' pus låtchî cisse bouye la.
E 2004, i fwait rexhe li prumî roman eplaidî e rfondou walon, Li batreye des cwate vints.
E 2005, l' esplicant motî va esse metou so Wikipedia, et coplé a ene eciclopedeye do walon; Lucyin Mahin divént onk des manaedjeu di cist ovraedje di nûtons la.
E 2006, il vude ene ramexhnêye di noveles, Eviè Nonne.
E 2008, il eplaide so "Youtube" des ptitès videyos e walon.
Po 2010, dandjreus k' i rexhrè on gros spès roman Vera.
Il a stî rprins dins les antolodjeyes "Limes" (1992), "Paroles d' oïl", "Scrire" (1992) eyet "Scrijheus d' Årdene" (2002).
Di s' mestî, il esteut årtisse (po les biesses). Si a-t i bouté tote si veye e Marok. Aprume al sicole veterinaire di Rabat come acsegnant et rcwereu. Adon-pwis, come årtisse a s' boûsse dins les Douccala.
 (diviè 2000) |
 (2002) |
 avou les fåcnîs do Marok |
Ådvins |
[candjî] Come bouteu pol walon
E 1984, i preye a Rdû, po li strimaedje di "Ene Båke..." T. I. Raymond Mouzon eyet Omer Marchal.
E 1993, il adjinçnêye todi a Rdû on raploû so l' avni do walon, avou come pretcheu des rlomés nos come Lorint Hendschel, Lucyin Somme, Emile Pècheur, Michel Francard et Noël Anselot.
E 1994, i rashonne a Transene ene ritrovinne di rcåzeus d' walon. Dipus d' 60 djins seront berwetés pa des djonnes guides inte troes asyinnes : ene so les viyès usteyes (moennêye pa Arthur Schmitz et Johan Viroux), ene so des sacwès d' actouwalité (li bardouxha å Rwanda, espliké pa Omer Marchal et les cåzaedjes moennés pa Lorint Hendschel) et l' troejhinme sol diyalectolodjeye la k' gn aveut eto Marcel Slangen. Li rtrovinne a stî rapoirtêye å posse (Pierrot Dufaux, 900.000 Walons), ey al tévé (Jany Paquay, Wallons-nous).
E 1995, i rabindele les waloneus co ene feye a Transene et ça va esse l' askepiaedje del Soce des Rcåzeus d' Walon, ki serè moennêye pa Pierre Otjacques, Yves Gourdin et Louis Baijot et ki va eplaidî li Coutcouloudjoû.
E 1996, i rashonne å Noû Lovén sacwants waloneus ki voeynut di l' avni pol walon : gn aveut la a costé da Michel Francard : Dominique Heymans, Tiri Dumont, Joseph Lahaye, Charles Massaux eyet Lorint Hendschel. Li soce "Li Rantoele" va bénrade eskepyî.
E 1998, i saye atôtchî les politikîs a Rdû po on raploû sol rapoirt inte li walon et l' economeye. Jean-Claude Somja eyet Jean-Pierre Hiernaux seront al pirlodje.
E 2000, i dene ene conferince e walon å Noû Lovén po waitî kimint çk' on vike après 10 ans di rfondaedje. Li tite, c' est : Rifonde nosse walon: dijh ans d' boutaedje dissu (1991-2000).
E 2003, il atake les scoles di Bive], po des grandès djins, walon-cåzants, aprinde a lére li rfondou avou leu-accint.
E 2006, il mete so pî, a Bive, on stimaedje di troes lives e walon : Eviè Nonne (noveles), So l' anuti (roman) eyet El fi do schayteu (sovnances).
E 2007, i dene deus coferinces e francès, ene so les mots walons ki provnèt do gayel ey ene so l' istwere et l' avni do lingaedje walon.
[candjî] Come sicrijheu
[candjî] Ses termenes di scrijhaedje
Ses prumîs scrijhaedjes (1981-1984), come di djusse, mostrèt l' airance des ptits viyaedjes di l' Årdene. Dins "li ptite comere avou l' blanke camizole", on-z a minme l' eplaeçmint del sinne: Ricogne, Glaireuse, Atrivå. C' est l' prumire termene des scrijhaedjes da Louline Voye.
E 1992, cwand i ratake a scrire des belès letes après ene setche termene (1984-1991), i s' rind vite conte k' i n' a pus waire d' ahé po poujhî ses sudjets dins l' "vî payis", ca asteure, il est fén enaiwé dins l' mondes des ptits cinsîs (les "fellah") do Marok. C' est adon k' i va rexhe des powinmes ki provnèt do vicaedje d' avårla.
Come li råyinne ås betråles, al mwin, pa des "ovrîs d' awousse", ki va escourci ci rondea cial :
-
- Råyeus d' betråles des cråssès teres
- Råyeus d' betråles des cråssès teres
- Ployîz l' eschene, li mwaisse rilouke !
- Et s' sicawez avou vos seyes
- Les gros peres et les ptits valets ![1]
- Et s' les tiper d' on côp d' pougnet
- Houte des rujhales des hôts bergas
- Ployîz l' eschene, et s' renairer,
- Råyeus d' betråles des cråssès teres !
- Et s' retozer foyes et cawas
- A ptits hopeas, pattavå l' tchamp
- Nonna, ci n' est nén co prandjire :
- Ployîz l' eschene, li mwaisse rilouke,
- Råyeus d' betråles des cråssès teres !
Come on l' voet, li scrijheu s' s-st afranki do rimaedje, et si mete en afwaire sol tipetape do boket.
Ci boket la n' fourit nén eplaidî. Kî çk' a d' l' agrè, dins les gazetes e walon, po des sinnes foû payis ?
[candjî] Come powete
Il a scrît sacwants erîlés powinmes, come des rondeas, des xhilteas, des triyolet, des haycous. Mins, dispu les anêyes 2000, i fwait purade del powezeye al libe.
Il a afeye ratourné des scrijheus di des ôtes lingaedjes, come Omar Xhayam et Nazik al-Mala'ika.
Il a pacô ramexhné sacwants d' ses arimeas, mins todi a môde di sillabusses, måy eplaidîs.
[candjî] Come diccionairî
Il a cmincî si bouye come diccionairî tot rascodant les mots prononcîs come a Transene. Et ndè fé des djivêyes dins "Ene Bauke so les Bwès d' l' Årdene".
Adon-pwis, di 1994 a 1997, emantchî ene djivêye di mots di l' Årdene nonnrece, li Båse di dnêyes di l' Årdene nonnrece. Li fitchî a stî aprume eplaidî pa bokts tos les moes dins ene foye toûnrece, a môde di gazete e walon lomêye "Li Rasgotaedje des bassårdinreces" (Lu Rasgoutadje des basse-ârdinrèces). Les mots estént rfondous coinreçmint, tot aitant les fonimes les pus tipikes di ç' payis la. Mins li båze di dnêye e-n etir dimorrè å livea d' brouyon.
E 1997, i rel^ét 3000 mots walons, e rfondou d' adon, et les eplaidî, a môde di sillabusse, dizo l' tite : "Les 3000 mots walons ki vnèt li pus a pont e 1998."
E 1998, il atake ene saye di franwal (lete B), et les mots walons sicrîts e rfondou. C' est so ç' sillabusse la k' il eplaide pol prumî côp li rîle di disfaflotaedje des longuès voyales "î", "û" eyet "oû" divant des doûcès cossounes.
E 1999, i boute sol DTW, eyet fé tote li lete Z.
E 2000, so ene idêye da Pablo Sarachaga, i cmince a bouter so èn esplicant motî do walon, ki serè eplaidî aprume so l' Aberteke (http://moti.walon.org). Adonpwis, a pårti di 2004, i serè rcopyî, pitchote a midjote, sol wikipedia e walon et recråxhî drola, disk' ås djoûs d' ouy. Loukîz a : Esplicant motî.
E 2009, i rapice si saye di 3000 mots k' a moussî foû e 1998, et l' diner a Yannick Bauthière ki boute avou Djan Cayron so on motî walfran & franwal di deus côps 4000 mots. Et rapontyî tos les fouyous avou les vraiyès rfondowes.
[candjî] Come rifondeu
I fwait cnoxhance del prumire ekipe di rfondeus, aprume Lorint Hendschel eyet Tiri Dumont e 1993. L' idêye lyi shonne si clapante k' i va passer les troes cwårts di s' tins po li rfondaedje do walon. Il est l' mwaisse pilé del Tåvlotêye rifondaedje del Rantoele.
[candjî] Come eplaideu
I va ataker a-z eplaidî des tecses dås ôtes sicrijheus so l' Aberteke a pårti di 1997. Li lisse est nouzome.
Cwand i rprind li mwaisse sicrijhaedje del Rantoele-gazete, e 2005, i va eto publiyî sacwants scrijheus d' prôze nén racontrece (Yannick Bauthière, José Schoovaerts, Emile Pècheur, Jean Goffart, André Gauditiaubois, Jules Boulard et mo des ôtes), et minme di couyonådes (da Christine Tombeur). C' est la k' i ratoûne eto e walon des tecses ponous e francès pol Rantoele-gazete (metans, da André Demoulin).
C' est lu ki va aprester et bråmint ecwårler li live da Lorint Hendschel "So l' anuti" (2006). Dins l' minme pitite coleccion Belès Letes del Rantoele, i boute so on roman da Jean Goffart, Dji m' lome Meliye.
[candjî] Hårdêyes divintrinnes
- Si pådje d' uzeu
- Pådje del novele "Li ptite comere avou l' blanke camizole"
- Pådje del "Båse di dnêyes di l' Årdene nonnrece"
- Pådje del waibe e walon "l' Aberteke"
- Pådje do live di sinteze "Qué walon po dmwin ?"
- Pådje do roman "Li batreye des cwate vints"
- Pådje del ramexhnêye di noveles "Eviè Nonne"
- Pådje do roman "Vera"
